در محضر استاد

گفتگو با مدیر گروه نجوم پژوهشگاه

تشریح اختلاف نظرات فقهی در مورد افق و بررسی معيارهاي رؤيت‌پذيري هلال

 

مصاحبه اختصاصی با حضرت آیت الله استادی :

کتاب مفاتیح الحیات را باید جلد دوم مفاتیح الجنان بدانیم

 

سرپرست دفتر مدارس و موسسات آموزش عالی:

مؤسسه آموزش عالی حوزوی اسراء در سال تحصیلی 92-91 دانش پژوه می پزیرد

 

دبیر همایش بین المللی "اخلاق و ادیان":

همایش بین المللی "اخلاق و ادیان" دراسفند ماه سال 1391 برگزار خواهد شد

 

حجت الاسلام و المسلمين مصطفي پور:

بررسي عوامل اخلاقي تحكيم پيوندهاي اجتماعي در آموزه هاي اسلامي(قسمت سوم)

 

حجت الاسلام و المسلمین طباطبایی:

"سيماي رضوي در آينه نبوي"

 

حجت الاسلام و المسلمين مصطفي پور:

بررسي عوامل اخلاقي تحكيم پيوندهاي اجتماعي در آموزه هاي اسلامي(قسمت دوم)

 

حجت الاسلام و المسلمین عمادی:

تبیین فضایل پیامبر اعظم (ص)

 

حجت الاسلام و المسلمين مصطفي پور:

بررسي عوامل اخلاقي تحكيم پيوندهاي اجتماعي در آموزه هاي اسلامي(قسمت اول)

 

رییس کتابخانه مرکزی اسراء؛

کتابخانه دیجیتال در حال راه اندازی است

 
حج استفتائات
             تاريخ:  31 مرداد 1391  
گفتگو با مدیر گروه نجوم پژوهشگاه
تشریح اختلاف نظرات فقهی در مورد افق و بررسی معيارهاي رؤيت‌پذيري هلال


 به گزارش پایگاه اطلاع رسانی اسراء: حجت الاسلام سهرابی مدیر گروه نجوم پژوهشگاه علوم وحیانی معارج، ضمن تبیین نظرات فقهی در باب رؤیت هلال و مسئلة افق به ارائه توضیحاتی دربارة رصد و ثبوت هلال ماه پرداخت و گفت: جهت ثبوت هلال ماه از منظر فقهی، راه‌هایی از قبیل رؤیت شخص، شهادت عدول، شیوع و... ارائه شده است.
وی افزود: از مباحث مهم برای محدوده‌های جغرافیایی، بحث افق است.
وی در تشریح نظر فقها در مورد افق گفت: از بررسی نظر فقها در این زمینه چهار نظر به دست می‌آید:
1) ثبوت هلال در هر شهری برای همة مناطق حجت است. این نظر دارای اشکالاتی جدی است که در جای خود قابل طرح می باشد.
2) ثبوت هلال در هر شهری برای همان شهر حجت است.
3) نظر به تفصیل؛ به این معنی که رؤیت ماه در شهرهایی که هم‌افق یا قریب‌الافق باشند، برای همة آنها حجت است.
4) در همة جاهایی که در شب مشترک‌اند اول ماه ثابت می شود (اشتراک در شب).
سهرابی افزود: معیار فقها برای هم‌افقی یا قریب‌الافق بودن هم متفاوت است، به عنوان مثال برخی فقها محدوده‌ای که خارج از آن نماز قصر می‌شود و وجوب روزه برداشته می‌شود را قریب الافق دانسته‌اند. این معیارها بحث‌های خاص خود را دارد که در فقه به آن پرداخته شده است.
در تشریح نظریه افق‌های نزدیک، دو بحث در مورد رؤیت هلال مطرح است:
1) ثبوت هلال در شهر اول برای شهر دوم در صورتی اثبات‌کننده است که مانعی مانند ابر یا غبار باعث عدم رؤیت در این شهر شده باشد. البته باید شرایط دیگر مانند زمان طلوع و غروب خورشید و ماه تقریباً مانند هم باشد.
2) دو شهری که از نظر جغرافیایی هم‌طول باشند، ثبوت هلال در یکی باعث اثبات آن در شهر دوم می‌شود؛ که در این صورت طلوع و غروب آفتاب و ماه با هم تفاوت خواهد داشت (البته این ملاک برای جاهای نزدیک قابل تسری است).
وی افزود: در فقه نزدیک بودن و دور بودن عرفی است که یا باید خود مکلف تشخیص دهد یا اینکه به کارشناس مراجعه نماید.
مدیر گروه نجوم پژوهشگاه معارج در تبیین فتاوای فقها در مورد اثبات هلال ماه گفت: در زمینة ثبوت هلال از دید مسئلة افق فقهی، به طور کلی دو گروه فتوا در میان فقها وجود دارد:
1) در جاهایی که با محل رؤیت در شب مشترک‌اند، اول ماه ثابت می‌شود.
2) اگر در شهری اول ماه ثابت شود برای بقیه مفید نیست مگر اینکه قریب‌الافق باشند یا فرد بداند که افق آنها یکی است.
که این فتوای دوم نظر غالب فقها است.
وی در ادامه به بررسی موضوع از نگاه علم نجوم پرداخت و گفت: با توجه به مبنای فقهی غالب فقها، سه مسئلة مورد توجه دربارة افق مطرح است که عبارتند از: اشتراک در شب، مناطق هم‌افق و مناطق نزدیک یا قریب‌الافق.
حجت الاسلام سهرابی ادامه داد: هر جا هلال رؤیت شود برای نقاط هم‌عرض غربی نیز اول ماه ثابت است. پس از مقارنه، لحظه به لحظه، جدایی زاویه‌ای خورشید و ماه بیشتر می‌شود و هر اندازه این زاویه بیشتر شود ضخامت هلال بیشتر شده و راحت‌تر قابل دیدن است.
وی افزود: وقتی که هلال در یک نقطه دیده شد، با گذشت زمان جدایی زاویه‌ای بیشتر شده و رؤیت هلال آسان‌تر خواهد بود و به خودی خود علم به رؤیت حاصل می‌شود. و یا اگر با چشم مسلح دیده‌ایم، در مناطق غربی با چشم معمولی هم امکان رؤیت وجود دارد.
حجت الاسلام سهرابی با بیان این نکته که در بحث اشتراک شب اختلاف در مورد مناطق شرقی محل رؤیت است، گفت: در مورد تعریف شب نیز میان فقها اتفاق نظر وجود ندارد، مثلاً برخی از غروب آفتاب تا طلوع آن، برخی از غروب آفتاب تا فجر، عده‌ای از اذان مغرب تا طلوع خورشید و گروهی دیگر از اذان مغرب تا فجر را شب می‌دانند.
وی در مورد تعیین محدوده مناطق مشترک در شب گفت: نقاطی که اذان صبح‌شان مقارن با غروب خورشید محل رؤیت است، نقاط مرزی را مشخص می‌کند و بر این اساس در مکان‌هایی که بین نقطة مرزی و محل رؤیت قرار دارند اول ماه اثبات می‌شود.
وی افزود: این محدوده در طول سال متفاوت خواهد بود و با توجه به میل خورشید و اینکه هلال در چه ماه شمسی رؤیت شود، تفاوت خواهد داشت که معروف‌ترین قائل به این فتوا در میان فقها، مرحوم آیت‌الله خویی (ره) بودند.
مسئول گروه نجوم پژوهشگاه معارج در مورد معیار مناطق هم‌افق نیز گفت: دو منطقه هم‌افق یعنی اینکه دو شخص در دو مکان که قرار گیرند تقریباً اوضاع و احوال خورشید و ماه و ... را یکسان بینند؛ یعنی هم طول جغرافیایی نقش دارد و هم عرض آن.
وی ادامه داد: عرض جغرافیایی به این صورت در نظر گرفته می‌شود که برای مناطق هم‌طول با عرض مختلف، اذان ظهر را برای یک روز لحاظ می‌کنیم. علت انتخاب اذان ظهر هم به این دلیل است که از استوا تا قطب‌ها این زمان یکسان است، در حالی که در مورد طلوع یا غروب خورشید به علت میل خورشید تفاوت وجود دارد. این تأثیرطول و عرض جغرافیایی، در طول سال متفاوت است، به عنوان مثال، در اول بهار با اول تابستان و اول زمستان متفاوت است و به همین صورت در مورد روزهای دیگر.
سهرابی در مورد معیار افق‌های نزدیک به هم گفت: در اینجا هم برای مکان‌های غربی رؤیت که هم‌عرض یا قریب‌العرض با محل رؤیت باشند، مشکلی وجود ندارد بلکه مسأله مکان‌های شرقی محل رؤیت است.
وی ادامه داد: با توجه به نظر فقها در این باره، قاعده‌ای به دست می‌آید، به این صورت که: زمان مکث ماه ملاحظه شود (مقدار زمانی که از غروب خورشید تا غروب ماه طول می کشد مکث ماه نام دارد). سپس مقدار اختلاف غروب خورشید میان دو شهر را محاسبه می‌کنیم. اگر زمان مکث ماه بیشتر از مقدار اختلاف غروب خورشید در دو شهر باشد می‌توان گفت دو شهر قریب‌الافق‌اند که در این حال وقتی هلال ماه در محل اول دیده شد، برای مکان شرقی مورد نظر هم ثابت می‌شود.
وی افزود: نکته مهم این است که بحث افق‌های نزدیک در طول سال متفاوت است و بستگی به زمان رؤیت هلال در سال شمسی دارد.
وی ادامه داد: به عنوان مثال فرض کنید در یک روز غروب آفتاب در اهواز ساعت 19 و 28 دقیقه و در قم ساعت 19 و 10 دقیقه باشد و در این روز در اهواز هلال رؤیت شود. اختلاف غروب خورشید در این دو شهر حدود 18 دقیقه است. فرض کنید مدت مکث ماه نیز در اهواز 25 دقیقه باشد. در نتیجه، چون مقدار مکث ماه از مقدار اختلاف غروب خورشید میان قم و اهواز بیشتر است در این روز قم و اهواز در افق به هم نزدیک‌اند.
مدیر گروه نجوم پژوهشگاه در خصوص تولد ماه گفت: حالتی را که پس از مقارنه ماه و خورشید اتفاق می‌افتد، تولد ماه گویند. تولد ماه از نظر نجومی نجوم دقیقاً قابل محاسبه است. جدایی زاویه‌ای باید به حدی برسد تا ماه قابل رؤیت شود.
وی در مورد زمان امکان رؤیت هلال ماه گفت: با ابزارهایی مانند تلسکوپ هم برای جدایی زاویه‌ای کمتر از 7 درجه تا کنون امکان رؤیت وجود نداشته است. منجم تولد ماه را اول ماه قرار می‌دهد اما از نظر شرعی هیچ فقیهی تاکنون بر این اساس نظر نداده است و همة فقها رؤیت هلال را شرط دانسته‌اند.
وی گفت: اختلاف در رؤیت هلال معمولاً در 2 ماه تا حداکثر 3 ماه در سال رخ می‌دهد (هلال‌هایی که به سختی رؤیت می‌شوند) و در بقیه ماه‌ها با محاسبات نجومی نیز می‌توان به راحتی رؤیت هلال را پیش‌بینی کرد.
هلال‌های سخت در اصطلاح هلال‌های بحرانی نامیده می‌شوند یعنی در این هلال‌ها جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید به حدی لب مرزی است که ممکن است رؤیت اتفاق بیفتد یا اینکه هلال رؤیت نشود.
در ادامه حجت الاسلام سهرابی به تشریح برخی از اصطلاحات پرکاربرد در بحث رویت هلال اشاره و گفت: در بحث رصد ما چند اصلاح پر کاربرد داریم که لازم می‌دانم جهت روشن‌تر شدن بحث به توضیح اجمالی هر کدام بپردازم.
در علم نجوم اصطلاحي داریم به نام كُرة سماوي یا کرة آسمان، که عبارت است از اینکه شما در هر مکانی که قرار بگيريد، تصور می‌کنید که آسمان به صورت نیم‌کره و گنبدي، از اطراف به زمين چسبيده است. همين طور مي‌شود تصوّر كرد که نصف دیگر این کره در زير زمين باشد. اصطلاحاً به این کره، کرة سماوی می‌گوییم و به صفحة‌ تختی که از سطح زمين به نظر می رسد، صفحه افق مي‌گوييم.
روي كرة سماوی یک سری دایره هایی فرض مي‌شود. دايرة استوا كه زمين را به دو نيم‌كره شمالي و جنوبي تقسيم كرده، اگر از هر جهت امتداد بدهيم مي‌خورد به كره سماوي و يك دايرة بزرگي روي آن ايجاد مي‌كند؛ به این دایرة فرضی اصطلاحاً استواي سماوي می‌گوییم.
حرکت ظاهری سالانة خورشید (که ناشی از گردش انتقالی زمین است) نیز روی کرة سماوی یک دایرة دیگر رسم می‌کند كه به اين دايره، دايرة البروج گفته مي‌شود. به عبارت ديگر اگر تصور كنيد كه زمین دارد به دور خورشيد مي‌چرخد و ما روي خورشيد قرار بگيريم مي‌بينيم زمين روي کرة آسمان در طول يك سال يك دور كامل می‌چرخد، اگر از خورشید به زمین نگاه کنید مدار زمين دايرة البروج است. دايرة البروج و استواي سماوي دو دايرة عظيمه هستند كه همديگر را در دو نقطه روي كره سماوي قطع مي‌كنند. نقطه‌ای که در آن اول بهار لحاظ می‌شود اعتدال بهاری، و نقطة دیگر که اول پاییز را نشان می دهد، اعتدال پاييزي نام دارد.
خورشید از نقطة اعتدال بهاري در جهت عکس حرکت ظاهری روزانة خورشید، در طول یک سال یک دور کامل را روی دايرة البروج طی می‌کند (360 درجه). به هر مقدار از این مسیر طول دايرة البروجی گفته می‌شود.
وی ادامه داد: عرض دايرة البروجي خورشيد صفر است؛ چون روي همين دایره حركت مي‌كند. اگر از اين دايره مقداری پايين يا بالا برويم عرض مثبت يا منفي خواهيم داشت. به نظر ما می‌آید که ماه هم روی کرة سماوی در مسیری نزدیک به مسیر حرکت سالانة خورشید، حرکت می‌کند؛ اما این حرکت در طول حدود یک ماه طول می‌کشد. حرکت ماه گاهي روي دايرة البروج است، گاهي پايين (سمت جنوبی) دايرة البروج و گاهی بالای آن. در این‌جا می‌بینیم که عرض دايرة البروجی ماه هم تغییر می‌کند. به عبارت دیگر عرض ماه تغيير مي‌كند؛ می‌تواند صفر، مثبت و منفي باشد، مثلاً پنج درجة مثبت یا یک مقدار منفی.
 طول دايرة البروجي هم از صفر تا 360 درجه براي ماه است. حركت خورشيد خیلی آهسته است و در طول سال يك مرتبه دايرة البروج را دور مي‌زند، در حالی که ماه در طول يك سال كمي بيشتر از دوازده بار اين دور را انجام مي‌دهد.
 در هر ماه طول دايرة البروجي ماه و خورشيد برای لحظه‌ای با یکدیگر برابر می‌شوند که اين‌جا مقارنة ماه و خورشيد را داريم. زماني که ماه به مقارنه مي‌رود، قابل رؤيت نيست. زمان کمی که از حالت مقارنه خارج مي‌شود يا مقدار كمي كه مانده به حالت مقارنه برسد، در اين حالات هم ماه قابل ديد نيست. به اين حالت می‌گویند ماه تحت الشعاع است؛ یعنی حالتي كه پرتوهاي خورشيد مانع مي‌شوند ماه ديده شود. وقتي كه ماه دارد از تحت الشعاع خارج مي‌شود به سختي قابل رؤيت است. اوّلين لحظه‌اي كه در يك منطقه ما بتوانيم هلال را ببينيم، در اصطلاح شرعي گفته مي‌شود ماه قمري شروع شد يعني با رؤيت هلال.
ماه قمري دو حالت دارد: يك حالتي كه منجّمين تعريف مي‌كنند و مي‌گويند كه از مقارنه تا مقارنه مي‌شود که به این، ماه نجومی می‌گویند، ولي اهل شرع مي‌گويند از رؤيت تا رؤيت. هر رؤيت تا رؤيت ديگر بعد از مقارنه است كه اين را شرع قبول مي‌كند.
وی در جواب این پرسش که در چه شرایطی يك هلال قابل رؤيت می شود، گفت: یکی شرایط نجومی است. به عنوان نمونه، اينكه عرض شد ماه از تحت الشعاع خارج بشود، امروزه مي‌گويند جدايي زاويه‌ای ماه و خورشيد به حدّي برسد كه احتمال رؤيتش باشد. از آن حد كه كمتر بشود ماه به هيچ وجه قابل رؤيت نيست. اصطلاحي به كار مي‌برند که مي‌گويند حد دانژون، آندره دانژون دانشمندی بود که به اين نتيجه رسيد اگر جدايي زاويه ماه و خورشيد كمتر از هفت درجه باشد اين هلال به هيچ وجه قابل رؤيت نيست، اگر از اين حد هفت درجه به بالاتر رسيد، احتمال رؤيت هست.
مورد دیگر مكث ماه است و منظور از آن این است که خورشيد روز 29 ماه قمري خورشيد غروب مي‌كند، ما منتظريم بعد از غروب خورشيد ماه را ببينيم. اگر ماه قبل از غروب خورشيد غروب كند، قابل محاسبه است ولي اگر بعد از غروب خورشيد غروب كند، مثلاً اگر پنج دقيقه بعد از غروب خورشيد غروب ماه باشد، مي‌گوييم مكث ماه پنج دقيقه است، اگر نيم ساعت قبل از غروب خورشيد غروب كرد، مدّت مكث ماه نيم ساعت است هر قدر كه مدّت مكث ماه بيشتر باشد، امید رؤيت‌پذيري هلال بيشتر خواهد بود.
مورد بعدی سنّ ماه است. به این معنا که از زمان مقارنه چقدر گذشته باشد، هر قدر كه سنّ ماه بيشتر باشد احتمال ديد هلال بيشتر است.
از مسائل دیگر در این خصوص، فاصلة ماه از زمين است. ماه در يك مدار بيضوي به دور زمین مي‌چرخد. در اين مدار زمین در يكي از كانون‌هاي اين بيضی قرار گرفته است. دورترين حالتي كه ماه نسبت به زمین واقع می‌شود و نزديك‌ترين حالتي كه نسبت به زمين قرار مي‌گيرد، در رؤيت ماه مؤثر است. هر قدر كه نزديك‌تر بشود هلال بهتر ديده مي‌شود. اگر ماه در حالت حضيض قرار گرفته باشد، احتمال بيشتري براي رؤيت داريم تا اينكه در نقطة اوج قرار گرفته باشد. اين هم امروز به راحتي قابل محاسبه است.
وی افزود: از زمان‌هاي خیلی قديم منجّمين آمدند بررسي‌هايي انجام دادند تا ببینند در چه شرايطي هلال دیده می‌شود. رصدهايي انجام ‌دادند تا قانون به دست آورند. اين قانون‌ها امروز به نام معيارهاي رؤيت‌پذيري هلال معروف‌اند.
حجت الاسلام سهرابی ادامه داد: مجموعة معیارهای رؤیت‌پذیری هلال به صورت قوانيني فرمول‌بندي شده است، مثلاً ممکن است جدايي زاويه‌ای ماه و خورشيد، مدّت مكث، فاصلة ماه از زمين و... را با هم لحاظ ‌كنيم و بگوييم حالا اين ماه قابل رؤيت هست يا نيست. اين يك معيار شد. خصوصاً طي حدود بيست سال اخير به اين طرف توانسته‌ايم دقت پيش‌بيني‌هايمان را تا حدّ خيلي قابل قبولي بالا ببريم. امروز شايد در طول سال حداکثر يكي دو ماه از سال برای پیش‌بینی مشكل داريم. به عبارت ديگر با توجه به تجربيات انجام‌شده می‌توانیم پيش‌بيني‌هايي انجام بدهيم. طبق اين پيش‌بيني‌ها دو حالت قطع داريم: یکی اینکه مي‌توانيم پيش‌بيني كنيم ماه به هيچ وجه ديده نخواهد شد. حالت ديگر اينكه قطعاً ماه ديده خواهد شد. يك حالت هم بينابين. به حالت بينابين، هلال‌هاي بحراني یا هلال‌هاي سخت می‌گویند. گفته شد كه امروزه در طول سال ، دو يا حداكثر سه هلال بحراني داريم؛ مي‌تواند برای ماه رمضان باشد، ماه محرم يا هر ماه دیگر.
وی خاطر نشان کرد: در طيّ سال‌های اخير رؤیت هلال در روز نیز در نظرات فقهي وارد شده است. امروزه نظر برخی  از فقهای معظم این است که: اگر مثلاً هلال در عصر هم رؤیت شود، فردای آن روز اول ماه خواهد بود. امروز ابزار هم وارد مقولة استهلال شده و مشمول نظرات فقهی شده است. البته ابزاری که به طور مستقیم هلال را نشان دهد، مثلاً نه با پردازش تصویر.
در کنار شرایط نجومی رؤیت هلال، شرايط جوّي نیز مطرح است. شرايط جوّي مي‌گويد هر قدر كه ارتفاع ماه بالاتر باشد، چون‌که ضخامت جوّ نسبت به حالت افق كمتر است، نور كمتري از ماه جذب مي‌شود؛ در اين صورت هلال بهتر ديده مي‌شود. همين هلال اگر بيايد به سمت افق ممکن است دیگر دیده نشود. بعضي ماه‌ها وضعیت هلال اين طوري است. اگر در روز نبينيم، غروب نیز نمي‌توانيم ببينيم. ابزار هم همين طور است، بنابر این مثلاً هلال‌هاي بحراني را که چشم به سختي مي‌توانست تشخيص بدهد، دوربين آن هلال‌هاي بحراني را برداشت. اما چون شکل‌گیری هلال حالتی پيوسته دارد و اين طور نيست كه حالتی گسسته داشته باشد، از حالتي جهش كند به يك حالت ديگر، طوری نيست كه غير قابل رؤيت باشد، يك باره جهش كند و قابل رؤيت شود. در دوربين هم ما حالت بحراني داريم اما در سطحی بالاتر. به هر حال دقت‌ها بیشتر شده است. از شرايط دیگر جوّي رطوبت است، گاهي ابرهاي رقيقي در آسمان هست که ما نمي‌بينيم. بخارهاي آب در جوّ زيادند در افق هم كه ضخامت بيشتر است مقدار اينها هم بيشتر خواهد شد. امروز يكي از مشكلات اساسي جوّی غبار است بعضي هلال‌هايي كه به راحتي قابل رؤیت هستند، غبارها جلويشان را مي‌گيرند و غیر قابل رؤیت می‌شوند.
حجت الاسلام سهرابی دربارة رصد هلال ماه شوال امسال گفت: بر خلاف اول ماه رمضان، شرايط رصد هلال ماه شوال مقداری مشكل است و از آن‌جا که امسال در نيمة جنوبي كشور هلال بهتر ديده خواهد شد لذا بيشترين همّت جهت رصد براي مناطق جنوبی گذاشته شده است و از سوی دفتر مقام معظّم رهبري (مد ظله العالی) حدود صد و پنجاه تا صد و هفتاد گروه و هر گروه حداقل چهار نفر افراد آموزش ديده براي استهلال شوال اعزام می‌شوند.



 




نشست های تخصصی
فهرست نشست های پژوهشگاه معارج در نمایشگاه قرآن کریم

1. موضوع: صله رحم
حجت الاسلام و المسلمین بهتاش و حجت الاسلام و المسلمین مرادی
دوشنبه 92/4/24 ساعت 21:30

2. موضوع: خانواده پایدار
حجت الاسلام و المسلمین دکتر گلستانی و دکتر فاطمی
دوشنبه 92/4/31 ساعت 21:30

3. موضوع: خانواده شاد
حجت الاسلام و المسلمین مقدسی و دکتر گلزاری
سه شنبه 92/5/1 ساعت 21:30

4. موضوع:آداب معاشرت
حجت الاسلام و المسلمین مصطفی پور و حجت الاسلام و المسلمین فاضلی
سه شنبه 92/5/8 ساعت 18:30