تاريخ:  25 آذر 1394  

الزامات و بایسته های پژوهش از منظر حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی (مدظله)


بدیهی است آدمی در برابر بسیاری از امور و افراد مسئول است که یکی از مهمترین های آنها در حوزه علم و فن آوری است تا بتواند به واسطۀ آن علوم و فنون، علاوه بر روشن ساختن ابعاد آفرینش و علوم موثر در آسایش و آرامش بشریت، پاسخگوی ابهامات و سوالات ذهن های خلاق، کنجکاو و حقیقت خواه باشد، لذا باید از باب ادای وظیفه، به امر حیانی پژوهش توجه اساسی گردد چرا که حفظ و تصفیه اندیشۀ انسانها در دژ تحقیق رقم می خورد.[1]
هم چنین باید گفت بی شک پژوهش اساس دین تحقیق محور و علمی اسلام است[2] که حیات فردی و اجتماعی انسان ها را تحقیق می داند[3]، هم چنین قرآن قانونگذار، راه تحقیق را پش روی انسان ها گشود تا زندگی خویش را محققانه تنظیم و استوار نماید، به این صورت که یا خود محقق باشند یا از کسی که اهل تحقیق است اطاعت کنند،[4] زیرا تحقیق بر جاهلان واجب است؛[5] تا به فضل الهی از اقدام جاهلانه پرهیز شده و اسباب رشد انسانیت فراهم شود، چرا که روح تحقیق مایۀ ترقی انسان­هاست،[6] البته تحقیقی که رشد حقیقی و واقعی را به دنبال می­آورد که انسان مسئولیت پذیر با به تعبیر دیگر «خلیفه الله»[7] از طهارت وپاکی حین تحقیق برخوردارمی شود.[8] با این تفاسیر ضرورت واکاوی  مهمترین الزامات و بایسته های تحول و پویایی مقولۀ پژوهش با بهره گیری از آراء و اندیشه های متعالی حضرت آیت الله العظمی جوادی آملی (مد ظله) می­تواند در تبیین دقیق چگونگی این مسأله موثر واقع شود که در ادامه به مخاطبان گرامی ارائه می­گردد.
 
 
لزوم انطباق پژوهش با فطرت و فسلفۀ خلقت
پایبندی انسان به دین و به تبع آن پایبندی به فطرت در گرو تحقیق در حوزه دین است، چرا که انسان در فطرت و نهاد خود به دین گرایش دارد اما برای این که دین حق را در بُعد اندیشه علمی و انگیزه عملی بیابد باید اقدام به پژوهش و تحقیق کند و محقّقانه آن را بپذیرد، و متحقّقانه به آن معتقد و به برنامه های عملی آن پایبند شود، تا با نیل به دین به فطرت برسد[9]، از سوی دیگر تحقیق، علم آموزی و علم آوری در اسلام عبادت محسوب می شود، عبادتی که علت و فلسفه خلقت موجوادت است:« وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ[10]؛ و جنّ و انس را نيافريدم جز براى آنكه مرا بپرستند.».[11]
حفظ حریم دیگران؛ مهمترین ضرورت درپژوهش
باید اذعان نمود پرهیز از ظلم اجتماعی و رعایت کامل حقوق تودۀ مردم و دوری از هر گونه تعدّی به حریم جامعه، فضیلت برای تمام انسان ها محسوب می شود ، زیرا اسلام عدالت اجتماعی را پایۀ سعادت تمام ملت ها دانسته و پیروان خود را از هر گونه جور و ستم بر حذر می­دارد.[12]
از این رو برای حفظ حریم خصوصی دیگران از سوء استفاده های احتمالی، باید رازداری یا کتمان سرّ که یک سنت الهی است در بین آحاد انسان ها زنده شود تا رحمت ها محفوظ بماند، خداوند، عالِم بر غیب که هیچ چیز از گسترۀ علم او بیرون نیست اما همه این دانسته ها را برای همگان بیان نمی کند، سنت  و نشان خدا برای مومن یا انسانها ، پوشیدن راز و هویدا نکردن اسرار است،و مومن هم اینچنین باید باشد.[13]
لذا عالمان به احاظ تفخیم و رعایت حریم افراد علاوه بر این، برای امتیاز گذاردن بین گوینده و گفته شده، قول و قائل و پرهیز از مغالطه بین انگیزه و انگیخته هرگاه نقدی بر معاصرین خود داشته باشند از ذکر نام فرد خودداری می ورزند.[14]بدین ترتیب توفیق در حفظ حریم ها  احترام به ارزش های حقوق دیگران در ورود به عرصۀ اخلاق است.[15]
صداقت، اصل راهبردی در پژوهش
تردیدی نیست محقق و پژوهشگر باید از حب ها و بغض های شخصی و گروهی و  مطامع دنیوی خود را برهاند تادر تحقیقات علمی پس از رسیدن به حقیقت آن را مطروح و مطرود نگرداند، زیرا شرط اصلی حقیقت گویی نداشتن حب و بغض و دنیا خواهی است. به تعبیر دیگر این صفات می تواند نگاه ها را تغییر داده و اندیشه ها را ازمسیر حق منحرف سازد، از طرفی انسان ها با مراجعه به وجدان و درون خود می یابد که صداقت محبوب اوست، از این جهت صادقین مورد ستایش خواهند بود.[16]لذا صداقت و انصاف از مهمترین شرایط تحقیق و پژوهش است.[17]
هدفمندی؛ راهبرد بنیادین در پژوهش
در تبین این مسأله باید گفت قرآن کریم به ما می آموزد که در استفاده ازنعمت های هستی راه درست را برگزینیم و در تحقیق و پژوهش به دنبال اصلاح و نجات باشیم.[18]
هم چنین باید گفت هدف نهایی از پژوهش ، تحقیق و تحقق،رسیدن انسان متحقّق به مقام شامخ لقای خداست:«إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رَاجِعونَ[19]؛ ما از آنِ خدا هستيم، و به سوى او باز مى‏گرديم»...سرّ لزوم چنین هدفی آن است که هر بالعرض باید به بالذات منتهی شود. غایت های بالعرض باید به غایت بالذات رجوع نمایند که آن هم خداوند است، لذا اهداف همۀ کارهای انسانی مادامی که به لقای خداوند  نرسد هدف متوسط است نه نهایی، قهراً بالعرض خواهد بود نه بالذات.[20]
تخصص گرایی شاخصۀ کلیدی در پژوهش
بی تردید محقق و پژوهشگر قبل از ورود به عالم پژوهش باید به تخصص حرفه ای برسد، چنان  که حضرت علی(ع) می فرماید؛ «قَدِّر ثمَّ اقْطَعْ و فَکر ثُمَّ انْطِقْ و تُبَین ثمَّ إعْمَلْ[21]؛ [ابتدا] اندازه گیر، سپس بِبُر؛ و بیندیش، سپس بازگو؛ و بسنج، سپس به کار برخیز.»[22]
با این تفاسیر باید گفت ناقلان از نقل و عاقلان از عقل در کندوکاوهای علمی خویش یا به واقع می رسند یا به آن نائل می شوند، گاهی در اثر مهارت تام و مراعات کامل، آب صاف در اختیار انسان قرار می گیرد و گاهی در اثر غفلت و ذهول، آب گل آلود و مشوب ، یقین در نیل به واقعیت، انسان نیازمند تحصیل معارف، کمال، احتیاط و تخصص است تا به آب صاف و رأی صائب برسند.[23]
جامعه محوری؛ رویکرد حیاتی در پژوهش
بدیهی است لزوم شناخت صحیح نسبت به حیات اجتماعی و رسالت انسان در آن ساحت، از جمله ضروری ترین معرفت های بشری است[24]، به کار رفتن واژگانی در باب اجتماع و جامعه در قرآن و ذکر احکام فقهی، اجتماعی، حقوقی فراوان در کنار دیگر مسائل بیانگر اهمیت این مسأله در قرآن و عمق اهتمام کلام وحی به امور اجتماعی است، لذا اولاً تمام مطالب مطروح در جوّ دانش و پژوهش بازنگری و پالایش شده و  بخش های فائل و آفل احتمالی آنها زائل گردد و جوانه های جدید و بالنده و به روز و کارآمد بر آنها افزوده شده و انسجام بین سالف و آنف حفظ شود و نوترین ره­آورد فنّی بشری که در حد خود فیض تازه الهی است، مورد ارزیابی قرار گیرد.[25]
امانت داری مولفه راهبردی در پژوهش
بی تردید امین کسی است که نه چیزی بر مورد امانت بیفزاید و نه چیزی از آن بکاهد،[26]امانت دار به عنوان یک اصل انسانی[27]سبب تحکیم پایه های نظام بوده و خیانت در آن، مایۀ تهدیم و تخریب آن است.[28]
لذ باید گفت مراجعه نکردن به منابع اصلی و کافی دانستن منابع فرعی از جمله مصادیق خیانت در امانت و به عنوان آفت اصلی در مقولۀ پژوهش و تحقیق مورد نظر می باشد.[29]
حق محوری شاکلۀ بنیادین پژوهش
بی شک حق محوری و حقیقت جویی و حقیقت طلبی نیاز فطری انسان است[30]و جهان هستی با حقیقت اداره می شود.[31] از این رو  قرآن حکیم هندسۀ آفرینش را حق مداری و باطل گریزی می داند« وَ ما خَلَقْنا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما لاعِبینَ[32]؛ و ما ، آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست ، به بازى و سرگرمی نیافریدیم».[33]
بنابراین تنها کسانی به هدف نایل می شوند و از اضطراب نجات می یابند که طبق رهنمود عقل و نقل حقیقت یاب شده و حق را بیابند.[34]لذا حق مداری نخستین پایۀ تحقیق علمی دربارۀ حق است[35]، از این رو اگر انسان محقق مهتدی و بر محور حق نباشد نمی تواند هادی دیگران باشد.[36]
 
انصاف مهمترین الزام در پژوهش
باید اذعان نمود محقق باید منصف بوده و پیش داوری نداشته باشد ، پیش داوری مانند خانه ای پیش ساخته است که برای ذهن به منزلۀ زندان خواهد بود و راهی برای آزاد اندیشی ذهن باز نخواهد گذاشت، تفکر با انصاف ، زمینه مستعد هدایت است.[37]
البته انصاف زمانی خواهد بود که آزادی در فضای تحقیقی وجود داشته باشد، فقدان آزادی در عقیده، قلم و بیان انصاف را منزوی و از زندگی بشر دور می اندازد.[38]
نشر فراگیر ؛اصل راهبردی در پژوهش
نباید فراموش نمود که نشر، نتیجۀ زحمات یک پژوهشگر است ، بعد از کاویدن در ساحت اندیشه و فکر و با حفر نقب های عمیق و وسیع، چشمه اندیشۀ فوران کرده با انتشار و سیراب کردن سرزمین اندیشه و تفکّر، به بهره مندی جامعه از آن منجر خواهد شد.[39]زیرا نشر علوم و معارف دینی و الهی که قطعاً در خدمت بشر است برای هدایت، تربیت و نیل به کمال، محبوب و خواستۀ الهی است.[40]
سخن آخر
در خاتمه باید گفت پژوهش نوعی طلب دانش است که به عنوان فریضۀ دینی مطرح است، گاهی سمعی و بصری است که متزمّن و متمکّن است و گاهی عقلی و قلبی است که خارج از حوزۀ زمان و بیرون از قلمرو زمین است،[41] لذا باید گفت دستورکتاب آسمانی حرکت محقّقانه برای اثبات حق و نفی باطل است،[42] لذا فتوای شرع مبین، حرکت در مدار تحقیق است نه رکود درخوابگاه تقلید.[43]
بنابراین روح تحقیق و پژوهش مایۀ ترقی انسان هاست چرا که بدون اختلاف نظر و تضارب آراء و با بهره بردن یکسان از اندیشه هرگز علم و صنعت پیشرفت نمی گردد و زمینه حل مسایل پیچیده فراهم نخواهد شد.[44]
 
 


[1] تفسیر انسان به انسان،ص30.
[2] جامعه در قران، تفسیر تسنیم،ج7،ص31.
[3] سرچشمه اندیشه،ج3، ص433.
[4] تفسیر تسنیم،ج8،ص538.
[5] سورۀ بقره، آیۀ 159،تفسیر تسنیم،ج8، ص46.
[6] انتظار بشر از دین،ص267.
[7] سورۀ بقره، آیۀ30.
[8] اسلام و محیط زیست، ص267.
[9] دین شناسی، ص20.
[10] سورۀ زاریات، آیۀ 56.
[11] دین شناسی، ص20.
[12] سیرۀ پیامبران در قران،ص334.
[13] صورت و سیرت انسان،ص247.
[14] شریعت در آینۀ معرفت، ص42.
[15] فلسفۀ حقوق بشر،ص215.
[16] فطرت در قران، ص48.
[17] ادب فنای مقرّبان،ص472.
[18] فلسفۀ حقوق بشر،ص243.
[19] سورۀ بقره، آیۀ156.
[20] فلسفۀ حقوق بشر، ص5.
[21] بحارالانوار، ج 71، ص 341.
[22] انتظار بشر از دین،ص161.
[23] همان.ص112.
[24] جامع در قران، ص18.
[25] سروش هدایت، ج2، ص84.
[26] سیرۀ رسول اکرم(ص) در قرآن، ص193.
[27] نسبت دین و دنیا،ص143.
[28] سروش هدایت،ج4،ص257.
[29] اسلام و محیط زیست،ص261.
[30] رحیق مختوم،ص134.
[31] تفسیر تسنیم،ج1، ص304.
[32] سورۀ انبیاء، ص116.
[33] سروش هدایت،ج4،ص13.
[34] سروش هدایت، ج4،ص13.
[35] فلسفۀ حقوق بشر،ص73.
[36] تفسیر تسنیم،ج1،ص448.
[37] سیرۀ رسول اکرم در قرآن، ج8،ص85.
[38] حیات حقیقی انسان در قرآن،ص342.
[39] سرچشمۀ اندیشه،ص8.
[40] مهر استاد، ص175.
[41] سروش هدایت، ج4،ص242.
[42] همان،243.
[43] همان،244.
[44] سروش هدایت،ج4، ص685.
 




عکس برگزیده